Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը վերջին տարիներին դարձել է տարածաշրջանային քաղաքականության առանցքային դեմքերից մեկը։ Նրա անունը ամենից հաճախ կապվում է հայ-թուրքական և հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների շուրջ ընթացող բարդ գործընթացների հետ։ Սակայն վերջին միջադեպը՝ երբ թուրքական հեռուստատեսությամբ նա ներկայացվեց որպես Արաբաթ Միրզոյան, նոր հարցադրումներ բարձրացրեց ոչ թե դիվանագիտական բովանդակության, այլ քաղաքական խորհրդանիշների դաշտում։
Արդյո՞ք սա պարզապես սխալ էր
Առաջին հայացքից կարելի է կարծել, որ խոսքը սովորական տեխնիկական վրիպակի մասին է։ Տպագրական սխալներ, սխալ թարգմանություններ ու անվան աղավաղումներ հանդիպում են հաճախ։ Բայց այս դեպքում խնդիրը շատ ավելի խորքային է։ «Արարատ» անվան շուրջ գոյություն ունեցող պատմա-քաղաքական զգայունությունը Թուրքիայում հազիվ թե անտեղյակ լինի նրանց մեդիա դաշտում աշխատողներին։
Հետևաբար, «Արաբաթ»-ի օգտագործումը դիտվում է ոչ միայն որպես տեխնիկական վրիպում, այլ որպես խուսափում «Արարատ» բառից, որը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի պատմական հիշողությունը։
Ինչու՞ է «Արարատ»-ը խնդրահարույց Անկարայի համար
Արարատ լեռը հայերի համար ոչ միայն աշխարհագրական կետ է, այլև հոգևոր, մշակութային ու ինքնության կարևոր մաս։ Թուրքիայում, սակայն, լեռը պաշտոնապես կոչվում է Աղրիդաղ, և «Արարատ» անվան կիրառումը համարվում է անընդունելի։ Հենց այս պատճառով էլ նույնիսկ մեկ անձի անունում «Արարատ»-ի առկայությունը կարող է ընկալվել որպես քաղաքական մարտահրավեր։
Սա ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավման ճանապարհին ոչ միայն պատմական վեճերը, այլև լեզվական ու խորհրդանշական հարցերն են խանգարող գործոն դառնում։
«Արաբաթ»-ի տարբեր մեկնաբանությունները
Հետաքրքիր զուգադիպությամբ՝ «Արաբաթ» բառը թուրքերենում ունի լրիվ այլ նշանակություն․ այն նշանակում է սայլ։ Բացի դրանից՝ Ղրիմում կա նաև Արաբաթ ամրոցը, որը կապված է թաթար-թուրքական պատմության հետ։ Այս ասոցիացիաները կարող են պատահական թվալ, բայց քաղաքական դաշտում նույնիսկ պատահականությունները հաճախ ունեն ենթատեքստ։
Այսպիսով, եթե անգամ դա դիտարկենք որպես «կոպիտ վրիպակ», այն միևնույն է ընկալվում է որպես խորհրդանշական մերժում «Արարատ»-ի նկատմամբ։
Դիվանագիտության մանրուքների նշանակությունը
Արարատ Միրզոյանը մեղավոր չէ, որ ծնողները նրան տվել են այդ անունը։ Բայց նրա ներկայությունը թուրքական քաղաքական դաշտում ստիպում է Անկարային բախվել մի խորհրդանիշի, որը նրանք տարիներ շարունակ փորձել են մերժել։ Սա վկայում է, որ հայ-թուրքական երկխոսության գործընթացում նույնիսկ մեկ բառը կամ անունը կարող է վերածվել քաղաքական թեստի։
Դիվանագիտության մեջ «մանրուք» չի լինում։ Անունների ընտրությունը, թարգմանությունների ճշգրտությունը, խորհրդանշական բառերի կիրառումը—all these—դառնում են ազդակներ, որոնք շատ հաճախ ավելի շատ են ասում, քան պաշտոնական հայտարարությունները։
«Արաբաթ Միրզոյան» ձևակերպումը կարող է դիտարկվել որպես պարզ սխալ, սակայն դրա խորքում տեսանելի է թուրքական քաղաքականության կայուն տրամաբանությունը՝ խուսափել «Արարատ»-ից։
Այս միջադեպը ևս մեկ անգամ հիշեցնում է, որ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը միայն բանակցությունների սեղանի շուրջ չէ․ այն տեղի է ունենում նաև բառերի, խորհրդանիշների և նույնիսկ անունների դաշտում։ Իսկ Արարատ Միրզոյանը, անկախ նման միջադեպերից, շարունակում է մնալ այն գործիչը, որի անունը խորհրդանշական է ոչ միայն Հայաստանի, այլև ողջ տարածաշրջանի քաղաքական իրականության համար։