Վերջերս դիտում էի հունական ֆիլմ, որտեղ պատկերում էր 1922 թվականի ողբերգական իրադարձությունները՝ երբ հունական բանակը պարտություն կրելով հեռանում էր Իզմիրից, անպաշտպան թողնելով տեղի հույն բնակչությանը։ Արդյունքում թուրքական զորքերը ոչ միայն այրեցին քաղաքը, այլև սառնասրտորեն բնաջնջեցին խաղաղ բնակչությանը։ Այս դրվագը թվում է հեռավոր անցյալ, հարյուր տարի առաջ տեղի ունեցած պատմություն, բայց իրականում այն մեզ հասավ կրկնությամբ հենց մեր օրերում։
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց իր հարձակումը Արցախի վրա։ Հայաստանը՝ իր իշխանություններով ու բանակով, դարձավ նույնքան անզոր ու լուռ, որքան հույն բանակը մեկ դար առաջ։ Բոլորը տեսան՝ ինչպես է Ադրբեջանը հրետակոծում, ոչնչացնում Արցախը, հազարավոր մարդկանց ստիպում լքել իրենց տները, իսկ քաղաքական ղեկավարությանը՝ ձերբակալում ու նվաստացուցիչ կերպով տանում Բաքու։
Սա ոչ միայն ռազմական պարտություն էր, այլև ազգային ողբերգություն․ Արցախը, որ տասնամյակներ շարունակ հայ ժողովրդի գոյության ու անվտանգության խորհրդանիշն էր, մեկ օրվա ընթացքում վերածվեց դատարկված հողակտորի։ Հարյուր հազարավոր հայեր, ովքեր հավատում էին, որ պետությունը, բանակը, իշխանությունը կպաշտպանեն իրենց, մնացին անտեր ու լքված։
Այս իրադարձությունը ցույց տվեց մի պարզ ու դաժան ճշմարտություն․ երբ իշխանությունը չի կրում պատասխանատվություն իր ժողովրդի նկատմամբ, այն դառնում է ոչ թե պետականություն, այլ միայն իշխանության պահման մեխանիզմ։ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը նախ հանձնեց Արցախը դիվանագիտական դաշտում, հետո լռությամբ արդարացրեց ադրբեջանական բռնությունները, իսկ վերջնական պահին՝ պարզապես թողեց ժողովրդին ճակատագրի քմահաճույքին։
Սեպտեմբերի 19-ը հիշեցրեց մեզ, որ պատմությունը երբեք չի ավարտվում։ Այն կրկնվում է՝ երբ մենք մոռանում ենք դասերը։ Ինչպես հույն բնակչությունն Իզմիրում մնաց անպաշտպան թուրքական սրի առաջ, այնպես էլ արցախահայությունը մնաց մենակ ադրբեջանական բանակի դեմ։ Բայց տարբերությունն այն է, որ հույները գոնե ունեին համազգային ցավի ու միասնական հիշողության գիտակցություն, մինչդեռ Հայաստանում այսօր իշխանությունը փորձում է մոռացության մատնել ոչ միայն Արցախը, այլև այնտեղ ապրած ժողովրդի հիշատակը։
Սեպտեմբերի 19-ը պետք է դառնա հիշեցում, որ եթե ազգը չունի առաջնորդություն, եթե պետությունը չունի դաշնակիցներ, եթե բանակը զրկված է իր առաքելությունից, ապա ցանկացած ցեղասպանություն կարող է կրկնվել։ Եվ ցավալին այն է, որ այն կրկնվում է հենց մեր աչքի առաջ։