Նիկոլ Փաշինյանի վերջին քայլերը, որոնք սողոսկել են եկեղեցական դաշտ, այլևս ոչ մի կերպ չեն տեղավորվում պետություն–եկեղեցի տարանջատման մասին խոսքերում։ Այն ինչ տեղի է ունենում, ոչ թե պատահական շպրտված քայլերի շարք է, այլ ծրագրավորված ճեղքման քաղաքականություն՝ ուղղված դեպի միակ կառույցը, որն այս երկրում դեռ չի գետնատվել՝ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին։
Վարչապետի կիրակնօրյա ներկայությունը պատարագներին վաղուց արդեն հոգևոր արարողության հետ որևէ կապ չունի։ Դա իշխանության բեմադրած շոու է, որտեղ հավատքը փոխարինված է պարտադրանքով, իսկ եկեղեցու սուրբ տարածքը՝ քաղաքական ասպարեզով։ Առավել խոսուն է այն փաստը, որ Փաշինյանը պատարագ գնում է միայնակ՝ առանց կնոջ, առանց ընտանիքի, առանց այն մարդկանց, որոնց հետ բնականաբար պիտի կիսեր հոգևոր ընթացքը։ Բայց իշխանությունը չի կարող ստիպել նրան, ով պաշտոն չունի։
Կինը չի գնում, որովհետև վերահսկողություն չկա։ Մինչդեռ նախարարները, պատգամավորները շարք կանգնած են՝ ըստ կարգի «տարվում» ու «բերվում»։ Եվ սա այն իշխանությունն է, որը տարիներ շարունակ խոսում էր ազատ ընտրության, ազատ կամքի և հավատքի ազատության մասին։ Նույնիսկ վարչապետի հետ եկեղեցի գնալը դարձել է աշխատանքային պարտականություն, իսկ հաջորդ օրը Ազգային ժողովը քվորմ չի ունենում, որովհետև վարչական «հավատացյալները» հոգնած են։ Ահա Փաշինյանի ստեղծած նոր «հավատքը»՝ հնազանդության ու քաղաքական հաշվարկների վրա կառուցված։
Շատ ավելի վտանգավոր է այն գործընթացը, որը սկսվել է եպիսկոպոսների դեմ։ Տեր Վրթանես քահանան բաց տեքստով ասում է՝ մարդիկ ճնշման տակ են, կոմպրոմատներով, սպառնալիքներով, հետապնդումներով։ Եվ այդ ամենը ոչ թե ենթադրություն է, այլ իրականություն։ Արշակ սրբազանի դեմ տարածված տեսանյութը այնքան անորակ է, որ նույնիսկ անզեն աչքով է երևում՝ արհեստական բանականության արտադրանք է։ Բայց իշխանությանը սպասարկող «փորձագետները» մի քանի ժամում այն հայտնեցին «իրական»։ Ինչու՞։ Որովհետև նպատակը չէր ճշմարտությունը։ Նպատակը սրբազանին կոտրելն էր, իսկ նրա միջոցով՝ Վեհափառի հեղինակությունը խարխլելը։
Այն, ինչ փորձում են անել այսօր, ուղիղ հարված է Կաթողիկոսին։ Երբ իշխանությունը չկարողացավ այլ մեթոդներով ճնշել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին, անցավ ներքին պառակտումին՝ փորձելով մի քանի վախեցած, շփոթված հոգևորականի միջոցով ստեղծել պատրանք, թե իբր եկեղեցում «խմբային աջակցություն» կա վարչապետին։ Իսկ իրականում մարդիկ պարզապես վախեցած են։ Ոչ թե քաղաքական համոզմունքից են դարձել Փաշինյանի կողմնակից, այլ՝ սեփական ընտանիքներն ու ազատությունը վտանգված զգալուց։ Նիկոլ Փաշինյանի մոտ գնացածներին վարչապետը անգամ ծաղրեց՝ «քաջ եք, համարձակ եք»։ Նա գիտի, որ նրանք չեն եկել սեփական կամքով, բայց հենց դա էլ է նրան պետք՝ kneeling clergy, վախեցած հպատակներ, որոնք կարող են ծառայել որպես մահակ Վեհափառի դեմ։
Այս ամբողջ դժոխային շոուին ավելանում է ծիծաղալի, բայց միաժամանակ ցավալի դրվագ՝ Սուրբ Սարգիս եկեղեցում Փաշինյանի աջակիցներից մեկը չի իմացել՝ ինչպես պետք է ընդունել նշխարը։ Իրական հավատացյալին էր դիմում հարցով՝ «որտեղի՞ց վերցնեմ», ու պատասխան է ստացել՝ «գնա Նիկոլին հարցրու, այ անասուն»։
Ահա Փաշինյանի ձևավորած «հավատացյալների նոր շարժումը»․ մարդիկ, ովքեր եկեղեցի են մտնում միայն լուսանկարվելու, ցուցադրվելու, իշխանական ցուցակներում ներկայություն դրսևորելու համար՝ առանց պատկերացման, թե ինչ է պատարագը, ինչ է նշխարը, ինչ է հավատքը։ Այս խայտառակ տեսարանները ցույց են տալիս՝ իշխանությունը եկեղեցու թեման օգտագործում է միայն մեկ նպատակի համար՝ սեփական քաղաքական դաշտը պահելու, իսկ ընդդիմադիր դաշտը ամբողջությամբ ոչնչացնելու։
Քանի որ ընդդիմությունը ճնշվեց, վարկաբեկվեց, քանդվեց, մնաց վերջին ամրությունը՝ եկեղեցին։ Ու հիմա բոլոր ուժերը կենտրոնացված են դրա դեմ՝ ճեղքելու, պառակտելու, արհեստական վեճեր ստեղծելու, հոգևորականներին իրար դեմ բերելու։ Սա պատերազմի նոր դաշտ է՝ ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև հոգևոր։ Այստեղ արդեն խնդիրն ընդդիմությունը չէ, կուսակցությունը չէ, ընտրությունը չէ։ Այստեղ հարձակումն է հարստացված մեր ինքնության, մեր պատմության, մեր հավատքի հիմքերի վրա։
Եվ որքան էլ իշխանությունը փորձի ստեղծել կեղծ հավատացյալների բանակ, իրական հավատացյալները տեսնում են ամեն ինչ։ Տեսնում են այն դատարկությունը, որով վարչապետը մոտենում է եկեղեցուն։ Տեսնում են այն արհեստականությունը, որով ներկայացվում է իր «հաշտեցումը» հոգևոր աշխարհի հետ։
Տեսնում են այն վտանգը, որով պետությունը փորձում է հպատակեցնել Եկեղեցին։ Բայց եկեղեցին հազարամյակ է անցել հալածանքների, բռնությունների, բռնապետերի միջով։ Եվ միշտ դուրս է եկել հաղթած։ Այս անգամ էլ այդպես կլինի։ Էլի կփորձեն կոտրել, էլի կփորձեն նվաստացնել, բայց անհնար է երկու բան՝
պառակտել հավատքը և վերացնել այն, ինչ սերունդները պահել են իրենց արյունով։
Եկեղեցին չի վախեցել թագավորներից, չի վախեցել բռնակալներից։ Փաշինյանի վարչական «հավատացյալները» վերջին վտանգը չեն։ Իրական վտանգը այն է, որ իշխանությունը կարծում է, թե կարող է տնօրինել Աստծո տունը նույն կերպ, ինչ պետական հաստատությունները։ Բայց եկեղեցին կառույց չէ, որ կարելի է հանձնարարականներով ղեկավարել։
Եկեղեցին իր ողջ պատմությամբ ապացուցել է, որ իշխանությունները գալիս ու գնում են, իսկ այն մնում է։ Փաշինյանի փորձերն անցողիկ են, ժամանակավոր, դատապարտված՝ նույնքան որքան անորակ արհեստական տեսանյութերը, որոնցով նա փորձում է կոտրել սրբազաններին։ Իսկ Եկեղեցին մնալու է՝ անկախ բոլոր նրանցից, ովքեր փորձում են այն վերածել քաղաքական դեկորացիայի։